Όπως καταδεικνύουν οι ιστορίες των δύο τελευταίων κεφαλαίων, όταν αλλάζουμε πραγματικά την κατάσταση της ύπαρξής μας, το σώμα μας μπορεί να ανταποκριθεί σε έναν νέο νου. Και η αλλαγή της κατάστασης της ύπαρξής μας αρχίζει με την αλλαγή των σκέψεών μας. Λόγω του μεγέθους του τεράστιου πρόσθιου τμήματος του εγκεφάλου μας, το προνόμιο του να είσαι άνθρωπος είναι ότι μπορούμε να κάνουμε τη σκέψη πιο πραγματική από οτιδήποτε άλλο – και έτσι λειτουργεί το εικονικό φάρμακο. Για να δούμε πώς εκτυλίσσεται η διαδικασία, είναι απολύτως απαραίτητο να εξετάσουμε και να επανεξετάσουμε τρία βασικά στοιχεία: την εξαρτημένη μάθηση, την προσδοκία και το νόημα. Όπως θα δείτε, και οι τρεις αυτές έννοιες φαίνεται ότι συνεργάζονται για την ενορχήστρωση της αντίδρασης του εικονικού φαρμάκου. Εξήγησα την έννοια της εξαρτημένης μάθησης, η οποία αποτελεί την πρώτη παράμετρο, στη συζήτηση για τον Παβλόφ στο προηγούμενο κεφάλαιο. Εδώ απλώς θα υπενθυμίσω ότι η εξαρτημένη μάθηση προκύπτει όταν συνδέουμε μια παρελθοντική ανάμνηση (για παράδειγμα, τη λήψη μιας ασπιρίνης) με μια φυσιολογική αλλαγή (απαλλαγή από τον πονοκέφαλο) επειδή την έχουμε βιώσει τόσο πολλές φορές. Σκεφτείτε το ως εξής: Αν παρατηρήσετε ότι έχετε πονοκέφαλο, ουσιαστικά αντιλαμβάνεστε μια φυσιολογική αλλαγή στο εσωτερικό σας περιβάλλον (αισθάνεστε πόνο). Το επόμενο πράγμα που κάνετε αυτόματα είναι να αναζητήσετε κάτι στον εξωτερικό σας κόσμο (σε αυτή την περίπτωση, μια ασπιρίνη) ώστε να επιφέρετε μια αλλαγή στον εσωτερικό σας κόσμο. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν η εσωτερική σας κατάσταση (το να πονάτε) αυτή που σας ώθησε να σκεφτείτε κάποια επιλογή την οποία είχατε κάνει κατά το παρελθόν, κάποια ενέργεια στην οποία προβήκατε ή εμπειρία που είχατε στην εξωτερική σας πραγματικότητα που άλλαξε το πώς αισθάνεστε (να πάρετε μια ασπιρίνη και να ανακουφιστείτε).

Επομένως, το ερέθισμα ή το σύνθημα από το εξωτερικό περιβάλλον που ονομάζεται ασπιρίνη δημιουργεί μια συγκεκριμένη εμπειρία. Όταν αυτή η εμπειρία παράγει μια φυσιολογική απόκριση ή ανταμοιβή, αλλάζει το εσωτερικό σας περιβάλλον. Τη στιγμή που παρατηρείτε μια αλλαγή στο εσωτερικό σας περιβάλλον, εστιάζετε την προσοχή σας στο τι ήταν αυτό στο εξωτερικό σας περιβάλλον που προκάλεσε την αλλαγή. Αυτό το γεγονός –όπου κάτι έξω από εσάς αλλάζει κάτι μέσα σας– ονομάζεται συνειρμική μνήμη. Αν συνεχίσουμε να επαναλαμβάνουμε τη διαδικασία ξανά και ξανά, το εξωτερικό ερέθισμα, μέσω της συσχέτισης, μπορεί να καταστεί τόσο ισχυρό, ώστε να αντικαταστήσουμε την ασπιρίνη με ένα χάπι ζάχαρης που μοιάζει με ασπιρίνη και αυτό να προκαλέσει μια αυτόματη εσωτερική αντίδραση (μείωση της έντασης του πονοκεφάλου). Αυτός είναι ένας τρόπος με τον οποίο λειτουργεί το εικονικό φάρμακο.

Η προσδοκία, το δεύτερο στοιχείο, μπαίνει στο παιχνίδι όταν έχουμε λόγο να αναμένουμε ένα διαφορετικό αποτέλεσμα. Έτσι, για παράδειγμα, αν έχουμε χρόνιους πόνους από αρθρίτιδα και παίρνουμε ένα νέο φάρμακο από τον γιατρό, ο οποίος μας εξηγεί με ενθουσιασμό ότι πρόκειται να ανακουφίσει τον πόνο μας, δεχόμαστε την πρότασή του και προσδοκούμε πως, όταν πάρουμε αυτό το νέο φάρμακο, θα συμβεί κάτι διαφορετικό (δεν θα πονάμε πια). Τότε, στην πραγματικότητα, ο γιατρός μας έχει επηρεάσει το επίπεδο της υποβολιμότητάς μας. Από τη στιγμή που γινόμαστε πιο ευεπηρέαστοι, συνδέουμε φυσικά κάτι έξω από εμάς (το νέο φάρμακο) με τη διαπίστωση μιας διαφορετικής δυνατότητας (να μην πονάμε). Στο μυαλό μας, διαλέγουμε ένα διαφορετικό μελλοντικό ενδεχόμενο και ελπίζουμε, προσδοκούμε και περιμένουμε ότι θα έχουμε αυτό το διαφορετικό αποτέλεσμα. Αν συναισθηματικά αποδεχτούμε και στη συνέχεια αγκαλιάσουμε αυτό το νέο αποτέλεσμα που έχουμε επιλέξει, και η ένταση του συναισθήματός μας είναι αρκετά μεγάλη, ο εγκέφαλος και το σώμα μας δεν θα γνωρίζουν τη διαφορά μεταξύ της φαντασίωσης ότι έχουμε αλλάξει την κατάσταση της ύπαρξής μας στο να είμαστε χωρίς πόνο και του πραγματικού γεγονότος που προκάλεσε την αλλαγή σε μια νέα κατάσταση ύπαρξης. Για τον εγκέφαλο και το σώμα είναι ένα και το αυτό.

Κατά συνέπεια, ο εγκέφαλος πυροδοτεί τα ίδια νευρωνικά κυκλώματα που θα πυροδοτούσε αν είχε αλλάξει η κατάστασή μας (αν το φάρμακο λειτουργούσε για να ανακουφίσει τον πόνο), ενώ απελευθερώνει παρόμοιες χημικές ουσίες στο σώμα. Αυτό που περιμένουμε (δηλαδή το να μην πονάμε) συμβαίνει τότε στην πραγματικότητα, επειδή ο εγκέφαλος και το σώμα δημιουργούν το τέλειο φαρμακείο για να αλλάξουν την εσωτερική μας κατάσταση. Βρισκόμαστε τώρα σε μια νέα κατάσταση ύπαρξης – δηλαδή, ο νους και το σώμα λειτουργούν ως ένα. Τόσο ισχυροί είμαστε.

Η απόδοση νοήματος, του τρίτου στοιχείου, σε ένα εικονικό φάρμακο το βοηθά να λειτουργήσει, διότι, όταν αποδίδουμε σε μια ενέργεια ένα νέο νόημα, τότε την έχουμε ενισχύσει με την πρόθεση. Με άλλα λόγια, όταν μαθαίνουμε και κατανοούμε κάτι καινούριο, βάζουμε περισσότερη από τη συνειδητή, εκούσια ενέργειά μας σε αυτό. Έτσι, για παράδειγμα, στη μελέτη σχετικά με τις καμαριέρες των ξενοδοχείων που είδαμε στο προηγούμενο κεφάλαιο, μόλις οι καμαριέρες κατάλαβαν πόση σωματική άσκηση έκαναν καθημερινά απλώς εκτελώντας τη δουλειά τους, καθώς και τα οφέλη αυτής της άσκησης, απέδωσαν περισσότερο νόημα σε αυτές τις ενέργειες. Δεν σκούπιζαν, δεν έτριβαν και δεν σφουγγάριζαν απλώς – συνειδητοποίησαν ότι εξασκούσαν τους μυς τους, αύξαναν τη δύναμή τους και έκαιγαν θερμίδες. Επειδή το σκούπισμα, το τρίψιμο και το σφουγγάρισμα είχαν περισσότερο νόημα, εφόσον οι ερευνητές τις εκπαίδευσαν σχετικά με τα σωματικά πλεονεκτήματα της άσκησης, η πρόθεση ή ο στόχος που είχαν οι καμαριέρες καθώς εργάζονταν δεν ήταν απλώς να ολοκληρώσουν τις εργασίες τους – ήταν επίσης να γυμναστούν και να αποκτήσουν καλύτερη υγεία.

Και αυτό ακριβώς συνέβη. Τα μέλη της ομάδας ελέγχου δεν απέδιδαν το ίδιο νόημα στις εργασίες τους, επειδή δεν γνώριζαν ότι αυτό που έκαναν ήταν ωφέλιμο για την υγεία τους, οπότε δεν είχαν και τα ίδια οφέλη – παρόλο που εκτελούσαν ακριβώς τις ίδιες ενέργειες. Το εικονικό φάρμακο λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Όσο περισσότερο πιστεύετε ότι μια συγκεκριμένη ουσία, διαδικασία ή χειρουργική επέμβαση θα λειτουργήσει, επειδή έχετε ενημερωθεί για τα οφέλη της, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχετε να ανταποκριθείτε στη σκέψη να βελτιώσετε την υγεία σας και να γίνετε καλύτερα. Με άλλα λόγια, εφόσον αποδίδετε μεγαλύτερο νόημα σε μια πιθανή εμπειρία με ένα πρόσωπο, ένα μέρος ή ένα πράγμα στο εξωτερικό σας περιβάλλον προκειμένου να αλλάξετε το εσωτερικό σας περιβάλλον, τότε είναι πιο πιθανό να επιτύχετε να αλλάξετε εκουσίως την εσωτερική σας κατάσταση μόνο με τη σκέψη. Επιπλέον, όσο περισσότερο μπορείτε να αποδεχτείτε ένα νέο αποτέλεσμα που σχετίζεται με την υγεία σας –επειδή έχετε εκπαιδευτεί για τις πιθανές ανταμοιβές αυτού που κάνετε–, τόσο πιο ξεκάθαρο είναι το μοντέλο που δημιουργείτε στο μυαλό σας και έτσι τόσο καλύτερα θα προετοιμάζετε τον εγκέφαλο και το σώμα σας να αναπαράγουν ακριβώς αυτό. Με απλά λόγια, όσο περισσότερο πιστεύετε στην αιτία, τόσο καλύτερο είναι το αποτέλεσμα.

Απόσπασμα από το βιβλίο «Εσύ είσαι το placebo» του Dr. Joe Dispenza